EKOLOŠKA MREŽA SRBIJE

Ekološka mreža obuhvata međusobno povezana ili prostorno bliska zaštićena područja i ekološki značajna područja unutar koje se delovi povezuju prirodnim ili veštačkim koridorima. Sastoji se iz područja od značaja za očuvanje biodiverziteta, koridora koji povezuju izolovana staništa, i zaštitnih zona koje smanjuju negativne uticaje okruženja.

Na osnovu strategije zaštite prirode i nacionalnog zakonodavstva, u Srbiji se uspostavlja ekološka mreža radi unapređenja zaštite i efikasnijeg upravljanja zaštićenim prirodnim dobrima, odnosno obezbeđivanja povoljnih uslova za život ugroženih biljnih i životinjskih vrsta, kao i njihovih staništa, sprovođenjem mera zaštite, očuvanja i održivog korišćenja. Ekološke mreže su značajne i sa socio-ekonomskog stanovišta, s obzirom da podrazumevaju prisutnost i delatnost čoveka u skladu sa zaštitom prirode, i samim tim, predstavljaju faktor održivog razvoja lokalnih zajednica. Time se ujedno naša zemlja približava ispunjenju uslova potrebnih za program Natura 2000.

Sastav, kao i upravljanje ekološkom mrežom utvrđeni su Uredbom o ekološkoj mreži („Službeni glasnik RS“ br. 102/2010). U Prilogu 1 Uredbe navedena su ekološki značajna područja Srbije, a u Prilogu 2 ekološki koridori od međunarodnog značaja u Republici Srbiji.

Ekološka mreža Srbije za sada sadrži 101 ekološki značajno područje, koja su izdvojena na predlog Zavoda. U okviru preliminarne mreže uvrštena su zaštićena prirodna dobra, dobra u postupku zaštite, i ona koja su planirana za zaštitu, odnosno područja značajna sa stanovišta očuvanja retkih i ugroženih vrsta i njihovih staništa, i primene međunarodnih konvencija čiji je Srbija potpisnik. Takođe su, u sastavljanju liste područja koja čine ekološku mrežu Srbije, uzeta su u obzir: 61„Emerald“ područje (nominovana za „Emerald“evropsku ekološku mrežu koju čine područja od posebnog interesa za očuvanje evropske divlje flore i faune i njihovih prirodnih staništa, na osnovu Bernske konvencije); ramsarska područja (koja su na osnovu Ramsarske konvencije, tj „Konvencije o zaštiti močvarnih područja od međunarodnog značaja, naročito kao staništa ptica močvarica“ proglašena za međunarodno značajna vlažna područja); područja od međunarodnog značaja za biljke (61 Important PlantAreas područje), značajna područja za ptice (u okviru programaImportant Bird Area / IBA izdvojena su 42 područja) i odabrana područja za dnevne leptire (Prime Butterfly Areas/PBA - 40 područja).

„EMERALD“

„Emerald“ je evropska ekološka mreža za očuvanje divlje flore i faune i njihovih prirodnih staništa u onim zemljama koje nisu članice EU. Ova mreža područja proteže se širom Evrope, od Kanarskih ostrva do Kavkaza, i od Turske do Laponije. Pokrenuta je 1998. godine od strane Saveta Evrope, kao deo rada u okviru Konvencije o očuvanju evropske divlje flore i faune i prirodnih staništa, odnosno Bernske konvencije. Sastavljena je od Područja od posebnog interesa za očuvanje (Areas of Special Conservation Interest - ASCIs) na teritoriji svih potpisnica Konvencije. Emerald mreža funkcioniše uporedo sa programom Natura 2000 u Evropskoj Uniji.

„Emerald“ u Srbiji, započeo je realizacijom Pilot projekta „Uspostavljanje Emerald mreže u zemljama jugoistočne Evrope“ 2005. godine. U ovaj projekat, koji je imao za cilj identifikaciju područja za Emerald mrežu uključene su Albanija, Bosna i Hercegovina, Bivša Jugoslovenska Republika Makedonija, Hrvatska, Srbija i Crna Gora i izdvajanje Područja. Koordinator Pilot projekta „Emerald mreža u Republici Srbiji“ bio je Biološki fakultet Univerziteta u Beogradu. Kao jedan o rezultata, izvršena je identifikacija vrsta i staništa uz predlog za proširenje liste Emerald vrsta koje su značajne za Srbiju, kao i izbor i opis potencijalnih Emerald područja u Srbiji. Detaljno je obrađeno šest područja (9.83%), od ukupno predloženog 61 potencijalnog „Emerald“ područja: Gornje Podunavlje, Kopaonik, Obedska bara, Prokletije, Deliblatska peščara i Vlasina.

U drugoj fazi Projekta „Emerald mreža u Republici Srbiji“ koja je realizovana u 2006. godini, obrađeno je preostalih 55 područja (90.16%). Projekat je relizovao Zavod za zaštitu prirode Srbije, uz koordinaciju tadašnjeg nadležnog ministarstva. Tokom druge faze revidiran je spisak i status pojedinih područja sa Liste potencijalnih Emerald područja u Srbiji koja je izrađena Pilot projektom u 2005. godini.

Svako od 61 identifikovanog područja ispunjava osnovne kriterijume za nominaciju za Emerald područja, odnosno na svakom od tih područja nalaze se značajna staništa i populacije vrsta koje Bernska konvencija definiše kao vrste i staništa koja imaju prioritet u zaštiti na evropskom nivou. Većina izabranih područja ima i određeni status zaštite na nacionalnom nivou (51 područje je proglašeno za zaštićeno prirodno dobro ili je pod revizijom zaštite). Pored toga, određena područja su od posebnog značaja i na međunarodnom nivou (jedno područje je Rezervat biosfere - UNESCO MAB, 9 područja je proglašeno Ramsarskim područjima, 36 područja je od međunarodnog značaja za biljke - Important Plant Area / IPA, 34 područja je predloženo kao značajno područje za ptice - Important Bird Area / IBA, 28 područja predstavljaju odabrana područja za dnevne leptire - Prime Butterfly Areas/PBA).

U okviru treće faze Projekta, pored ostalog, revidirane su liste prioritetnih staništa, identifikovane su vrste prisutne u Srbiji shodno direktivama EU, i dati podaci o njihovim populacijama na nacionalnom nivou. Takođe, pripremljena je publikacija o projektu, namenjena upoznavanju kao stručne, tako i najšire javnosti sa sadržajem i rezultatima Projekta.

Preuzmite publikaciju ovde.

NATURA 2000

Natura 2000 je okosnica politike EU za očuvanje prirode i biološke raznovrsnosti, koncipirana kao široka evropska mreža zaštićenih prirodnih područja, a osmišljena je na osnovu Direktive o staništima.

„Natura 2000“ je naziv za evropsku ekološku mrežu koja obuhvata zaštićena područja na teritoriji zemalja članica Evropske unije, uspostavljena na osnovu Direktive o staništima iz 1992. godine. Mreža uključuje Posebna područja očuvanja (Special Areas of Conservation - SAC) proglašenih od strane zemalja članica EU na osnovu Direktive o staništima, i Područja posebne zaštite (Special Protection Areas - SPAs) koja su proglašena na osnovu Direktive o pticama iz 1979. godine.

Ova područja od značaja za zaštitu prirode, izdvojena su na osnovu primene direktiva EU i jedinstvenih kriterijuma, zasnovanih na principima održivog razvoja i primeni drugih međunarodnih konvencija vezano za očuvanje biološke raznovrsnosti, pre svega Konvenciji o biodiverzitetu. Natura 2000 područja pokrivaju u proseku 17,5% teritorije Evropske Unije, a mrežu čini 26.106 područja sa ukupnom površinom od 949.910 km2 u (tada) 27 država članica (Natura Barometar, jun 2011).

Natura 2000 nije sistem strogih prirodnih rezervata u kojima su isključene sve ljudske aktivnosti. Iako će ova mreža sigurno uključiti prirodne rezervate, veći deo zemljišta će najverovatnije i dalje biti u privatnom vlasništvu, a posebna pažnja se posvećuje obezbeđivanju održivog upravljanja u budućnosti, kako sa ekološkog, tako i sa ekonomskog stanovišta.

Direktiva o pticama i Direktiva o staništima predstavljaju do sada najambiciozniju i najširu inicijativu u okviru EU, za zaštitu evropske prirodne baštine i ostvarenje cilja o zaustavljanju smanjenja biološke raznovrsnosti do 2010. godine. Direktiva o pticama, usvojena 1979. godine, usmerena je na zaštitu svih divljih ptica i njihovih najznačajnijih staništa širom EU. Direktiva o staništima je usvojena 1992. godine, predviđajući slične mere zaštite evropske divlje flore i faune, uključujući i dodatnih 1000 vrsta, kao i zaštitu oko 230 ugroženih i karakterističnih tipova staništa u okviru članica EU. Usvajanje, odnosno primena ovih direktiva kao najstrožeg standarda u zaštiti prirode, jedan je od uslova učlanjenja u Evropsku uniju.

Republika Srbija započela je aktivnosti za uključivanje u evropsku ekološku mrežu, čiji je nosilac i koordinator Ministarstvo energetike, razvoja i zaštite životne sredine, Grupa za Naturu 2000. U cilju neophodnog jačanja kapaciteta državne administracije, u Srbiji je realizovan Twining projekat, u kojem je učestvovao i Zavod za zaštitu prirode Srbije. Takođe, Zavod je neposredno uključen u ove aktivnosti, a u ovoj prvoj fazi, pre svega u izradu geografskog informacionog sistema za Naturu 2000.

Važnosti ekološke mreže Natura 2000 za prirodu Evrope:

  • Površina Natura 2000 u Evropi (27 zemalja članica, podaci su bez Hrvatske): 26 000 zaštićenih poručja, 17,5% teritorije Evrope (veće od Nemačke, Poljske i Češke zajedno);
  • Ukupne procenjene investicije potrebne za upravljanje mrežom: 5,8 milijardi evra godišnje (0.03 evra po EU građaninu dnevno);
  • Koristi koje dolaze od Natura 2000: 200 do 300 milijardi evra godišnje (odgovara 1,7% do 2,5% evropskog BDP). Ova procena uključuje koristi od skladišćenja ugljenika, odvodnjavanje i prečišćavanje vode, prevencija ekoloških katastrofa, turizma i rekreacije itd;
  • Posetioci: na Natura 2000 područjima godišnje se ostvari 1,2 do 2,2 milijardi “vizitorskih dana”, obezbeđujući koristi od rekreacije koje se procenjuju na 5-9 milijardi evra godišnje;
  • Novac koji posetioci Natura 2000 područja troše ima direktan i indirektan ekonomski uticaj od oko 50-85 milijardi evra, od čega oko 8 miliona ide na plate zaposlenih;
  • Trenutna finsijska podrška EU za Natura 2000 pokriva 10 do 20% potreba;
  • 35% od ukupnih troškova za Natura 2000 su neophodni za poljoprivredu (veliki deo Natura 2000 područja su poljoprivredne površine i zarad očuvanja poljoprivrednicima se daju subvencije);
  • Gubitak biodiverziteta i povezanih usluga ekosistema, između 2000. i 2050. godine mogao bi da “košta” oko 7% od BDP 2050. godine.

Članice mreže Natura 2000 Resursni centar 

Korisne veze:

http://www.merz.gov.rs/lat/odsek/grupa-za-naturu-2000

http://ec.europa.eu/environment/nature/natura2000/

http://natura2000.eea.europa.eu

http://biodiversity.europa.eu/

http://www.cbd.int/

http://ngonatura2000.blogspot.com

OCENA PRIHVATLJIVOSTI

Zakonom o zaštiti prirode uveden je novi instrument u zaštiti prirode – ocena prihvatljivosti. Kao tekovina evropskog prava, on predstavlja osnovni mehanizam zaštite evropske ekološke mreže Natura 2000. U zakonodavstvu Srbije ocena prihvatljivosti je usko povezana sa ekološkom mrežom i služi, pre svega, za očuvanje osnovnih vrednosti ekoloških značajnih područja koja su definisana Uredbom o ekološkoj mreži.

Za sve planove i aktivnosti (prostorni planovi, planovi gazdovanja, planovi upravljanja, radovi, aktivnosti itd.) se prvo vrši procena da li oni mogu da imaju uticaj na ciljeve očuvanja i celovitost ekološki značajnih područja. Pri tom, neophodnost procene se ne odnosi samo na planove i aktivnosti koji su planirani na teritoriji ekološki značajnih područja, već i na one izvan njihovih granica. Ta procedura se naziva prethodna ocena prihvatljivosti. Ukoliko se njome utvrdi moguć uticaj na ekološku mrežu, pristupa se glavnoj oceni prihvatljivosti. U postupku glavne ocene prihvatljivosti pristupa se detaljnoj analizi potencijalnog uticaja određenog plana ili aktivnosti na ciljne vrste i staništa u jednom, ili više ekološki značajnih područja.

U slučaju da se utvrdi da plan ili aktivnost nema značajan uticaj na dato stanište ili vrstu, nadležni organ izdaje saglasnost. Kroz ovaj postupak se mogu naložiti određene mitigacione mere ili izmene plana ili projekta kako bi se uticaj održao na niskom nivou.

U slučaju da se utvrdi značajan uticaj na barem jednu vrstu ili stanište, nadležni organ odbija izdavanje saglasnosti i zaustavlja realizaciju plana ili aktivnosti. Izuzetno, davanje saglasnosti u slučaju utvrđenog značajnog uticaja se može izvršiti samo ukoliko su ispunjeni sledeći uslovi:

  • ne postoje druga alternativna rešenja;
  • ukoliko postoje imperativni razlozi preovladavajućeg javnog interesa, koji se odnose na zaštitu zdravlja ljudi i javne sigurnosti, odnosno na korisne efekte od primarne važnosti za životnu sredinu;
  • ukoliko je moguće primeniti kompenzacione mere (uspostavljanje drugog lokaliteta).

Nakon pristupanja Evropskoj Uniji i nakon formiranja mreže Natura 2000 u Srbiji, određene nadležnosti u kontroli sprovođenja postupka ocene prihvatljivosti imaće i Evropska komisija. Svako pravno i fizičko lice može uputiti žalbu Evropskoj komisiji i pokrenuti preispitivanje odluke koju je donela nacionalna administracija kroz postupak ocene prihvatljivosti. Takođe, za proglašavanje preovladavajućeg javnog interesa za određeni projekat sa uticajem na područje Natura 2000 mreže, biće neophodno tražiti mišljenje Evropske komisije.

U Srbiji je u toku postupak izrade i usvajanja Uredbe o oceni prihvatljivosti, kao zakonske osnove za primenu ovog instrumenta u zaštiti prirode.

Više informacija


ZAVOD ZA ZAŠTITU PRIRODE SRBIJE 

Sedište zavoda:

Adresa: Dr Ivana Ribara 91, 11070 Novi Beograd
Telefon: 011 209 3801; 011 209 3802
Faks: 011 209 3867
E-pošta: beograd@zzps.rs


Centar za ekologiju

Info

Sektor za ekologiju

Sektor za razvoj pronalazaštva i dizajn

Grupacija za upravljanje otpadom i reciklažu

Projekat

Projekat